MEM Û ZÎN ESERİNİN FELSEFE KURALLI TASARIMI
Ehmedê Xanî'nin özgün sosyolojik tasarımı "onların destanı" Mem û Zîn felsefe açısından üç bölüme ayırabiliriz.
1- Teori bölümü.
2- Pratik bölümü.
3- Sentez ve analiz bölümü
Birinci bölüm(teori)münacatla başlar, Mirza Bey(Mıhemmed Pir Bela'ya) ithaf ile biter.
İnsanın beşeri-sosyal kimlik içindeki yeri, insan soyundan Kürt halkının dramı sebebi nedir? Niçinler ve sorular felsefik düşünmenin tekniği değilmidir?
Hürleşmede birlik olmadan, dirlik olmayacağı, bununda ilacı, şifası ise ilim yolunda geçmektedir.
Kürtlerin de tüm kimliklerinin ifadesi doğal ve kaçınılmaz olarak dili Kürtçededir. O halde hazırlanacak diriliş ilacının açıklaması Kürtçe olmalıdır. Ana dile sevgiden dolayı Farsça, Arapça ve Osmanlıcayı seçmedi.
Bu bölümü Bazid Miri Mıhemmed Pir Bele'ya ithaf yazısıyla noktalamıştır yüce Xanî…
İkinci bölüm(pratik)bölümüdür.Bu bölüm Cizîra Botan sahnesi mekânın da bir tiyatro oyunu benzeri gibi sergilenmektedir.
Görerek, konuşup, dinleyip, tekrar ederek hedeflenmenin verimini sağlanır.
Xanî tasarımın pratik bölümünde bu düşüncededir.
Kölelikten, hürlüğe geçişte, bilime okumaya yönelmenin yanı sıra tasarlanan hedefe aşk gibi kilitlenmek gerekiyor.
Sahne önce başaktör ve aktris oyuncularıyla tanımıyla başlar.
Saray içi ve saray dışı aktör oyuncuların tanımıyla başlar.
Botan Beyi Zeydin Bey (ümit-otorite)Tacdin, Beyin kız kardeşleri Sti (hukuk) Zin (hürriyet) Arif (ulusalcı kurumlar),Çeko ( askeri güç) kardeşlerle beraber kan kardeşleri Memo (kürt halkı), Heyzebun (dadı-aydınlar kurumu-eğitimci) ile BEKO( görünüşte beylik saray muhafızı, hakikatte Padişahın beylik gözetleme denetçisi)
Bu simge kimlikler rolleri gereğince verilen görevler tasarım gereği bazen sahne kenarına alınıyor.
Reel olgular hatırlamak üzere o kötü unsur (BEKO) devreye sokulmaktadır.
Kötü unsur Beko deneye tabi edilmeden önce iyi ve olumlu unsurları (Tacdin (otorite), Sti (hukuk) evlendiriyor. Öylece halkı Sti adalet olduğunu ezberletiyor.
Hukuklu ümit iradenin birleşmesini isteyen ulusalcı Memo gerdek boyunca nöbet tutmuş ve güvenliği sağlamıştır.
Sonunda Seher vakti nasıl ki, güneş karanlığı kovup aydınlık yapıyorsa Sti'li Tacdin (hukulu-otorite) de Memo'ların karanlık bahtını apaydın kılacaktır.
Bölümün içinde simge oyuncuların sosyolojideki adları açıklanmıştır. Kürt kültür dokusu çok çarpıcı şekilde kullanılmıştır.
Sonuçta istenen halkın hürlüğü aşkın zindan bedeliyle kazanılmıştır. O gün hukuklu bir Kürt iradesi ve bağımsız düşünceye kavuşmuş bir halk olmadığı için Kürt toprağında zaman nadasa daha uygun görülmüştür. Sonuçta tasarım deneyden geçirilmiş, doğruluğu test edilmiştir.
Üçüncü bölüm:Sentezin irdelenmesi, analizle özleştirilir.
Doğrunun kaynağı ilimdir. Doğru düşüncenin önce teorisini kurmak sonra coğrafyasında sahnede oynatmak, yani pratiğini laboratuarda test etmek değilmli?
Tezin sonucu yapılan hata ve doğruları analizlemek felsefe kuralları değil mi?
Felsefik düşünüp, bilimsel inançlı doğruları ifade etmiyor mu?
İslam coğrafyası altı asırdır felsefeyi düşünce tekniğinde dışlamıştır
Ehmedê Xanî' nin böylesi bir ortamda filizlenip, yeşermesi çok ilginçtir.
Kaynak: H:MEM-XANÎ VE NEWROZ
