Ehmedê Xanî

[bazidi]

Jîyana Ehmedê Xanî


Ehmedê Xanî

Her çendîn yên li ser jiyana Ahmedê Xanî nivîsîbin ne hindik bin jî yên ku agahdariyeke berbiçav û rast dabin gellek kêm in. Ew ên ku bi vî awayî nivîsîbin jî ji çend rêzan bêtir titşek neanîne. çimkî heta niha ji bilî berhemên Ahmedê Xanî tu tiştekî wekî belge neketiye ber dest da meriv karibe firehtir li ser jiyana wî raweste. Berî ku em werin ser lêkolîna Alaeddîn Seccadî ya berfireh, di nav wan kesan de ku li ser Xanî nivîsîne, Mele Mehmûdê Bayezîdî, Hemze Begê Muksî û Celadet Alî Bedirxan in ku bi kurtî be jî hin agahdariyên rast dane, yên din li ser tarîxa jidayikbûn û mirina wî, li ser cih û warê wî agahdariyên şaş dane.

Cara pêşîn Aleksandre Jaba, di kitêba xwe de cîh dide wê metna Kurmancî ya derheqê jiyana Ahmedê Xanî ku Mela Mehmûdê Bayezîdî nivîsiye. Aleksandre Jaba, ev metin her di wê kitêba xwe de kiriye Fransî jî. Mela Mehmûdê Bayezîdî, di vir de destnîşan dike ku Ahmedê Xanî ''ji taîfeya Hekariyan ji 'eşîrata Xaniyan e''. Em ji wir fêr dibin ku ev eşîr di sala 1000-ê Hîcrî (1592-yê Mîladî de) hatiye li Bayezîdê niştecî bûye. Ew dinivîse ku wî Mem û Zîn, Nûbar û bi Kurmancî, Tirkî, Farisî û Erebî işîr û xazel nivîsîne, li Bayezîdê bi navê xwe mizgeftek ava kiriye û ew bi xwe jî li rex wê mizgeftê definkirî ye. Heta di wir de tê diyarkirin ku Simaîlê Bayezîdî jî ku şairekî Kurd e şagirdê Ahmedê Xanî bûye û di mizgefta wî de dersên Kurdî daye biçûkên Kurdan (Ev şair di 1065-ê Hicri de bûye û di 1121-ê Hîcrî de miriye- Yanî hemdemê Xanî ye) 1. Piştî wî, Hemze Begê Muksî gava di 1919-ê de Mem û Zîn daye çapê, di pêşgotina xwe de, behsa tarîxa jidayîkbûn û ya temambûna Mem û Zînê ji Mem û Zîna Ahmedê Xanî li gor hesabê Hîcrî neqil dike, ji bo yekê dibêje 1061 û ji bo ya din dibêje 11052. Piştre, Celadet Alî Bedirxan di hejmara 33-yan a Hawarê ya 1941-ê de ji Aleksandre Jabayî, ji Hemze Begê Muksî û ji Mem û Zînê bi xwe hin agahdariyên li jorê cara pêşîn bi tîpên latînî û bi Kurmancî dinivîse, lê di hesabkirinê de hin şaşîtiyan jî dike3. Cara pêşîn bi rêk û pêktir, piçekî berbiçavtir û firehtir Alaeddîn Seccadî hin agahdarî li ser jiyana Ahmedê Xanî dane ku agahdarîne rast di wan de hene. Agahdariyên ku wî dane hin di eserên Ahmedê Xanî bi xwe de hene, lê hin jî ew bi xwe nabêje rasterast ji kê wergirtine4. Lê dinivîse ku du tişt ji Mela Salih wergirtine ku tarîxa mirina Ahmedê Xanî û navê bavê wî ye. Tarîxa bûna xwe, ya xelaskirina Mem û Zînê, ya xelaskirina Nûbara Biçûkan û ya ku kengî dest bi nivîsandinê kiriye û gava ku Mem û Zîn xelaskiriye umrê wî yê nivîskariyê çend bûye, di Mem û Zînê de û di Nûbara Biçûkan de hene. Pişt re bajarê Ahmedê Xanî medresên ku wî lê xwendine û bajar û welatên ku ew lê geriyaye jî wekî agahdarî di esera Alaeddîn Seccadî de hene, lê ew, belge an navekî diyarkirî nade ku wî ev ji kê yan ku derê wergirtine.

Wekî min berê jî nivîsîbû qenaeta min Alaeddîn Seccadî hem ev agahdarî, hem jî yên di berhemên Ahmedê Xanî de ji wî Mela Salihê ku ew bi nav dike wergirtine, ne ku ji berhemên Ahmedê Xanî û ne jî ji cihinî tir. çimkî eşkere ye ku ew bi kûr û dûrî li ser berhemên Ahmedê Xanî hûr nebûye loma jî hin agahdariyên şaş di heqê naveroka berheman de (mesela di heqê Mem û Zînê de) daye.

Mesela tarîxa jidayikbûna Ahmedê Xanî, her ji bal Ahmedê Xanî ve di Mem û Zîna wî de hatiye diyarkirin ku dibêje:

Gava ew ji tunebûnê vederbû û hat ser ruyê erdê tarîx 1061 bû. Ew serkêşê gunahkaran (ango Ahmedê Xanî) îsal gihîşte çil û çaran5. Ev tarîx, tarîxa Hicrî ye û li gora tarîxa Mîladî, Alaeddîn Seccadî dibêje ku dike 1650. Pişt re hema hema hemû kesên ku li ser Ahmedê Xanî nivîsîne li gora vî hesabî, tarîxa jidayikbûna Ahmedê Xanî sala 1650-yê Mîladî danîne. Lê M. Emîn Bozarslan vê hesabkirinê şaş dibîne û dibêje ku tarîxa jidayikbûna Ahmedê Xanî 1651 e:

''Hin nivîskar û lêgerên Kurd nivîsîne ku, tarîxa 1061'ê li gora tarîxa mîladî dibe 1650. Wisa tê zanîn ku di hesabkirina her du tarîxan da şaşiyek hatiye kirin û ji ber wê şaşiyê ew tarîx ji aliyê hin nivîskar û lêgeran ve wisa hatiye qebûlkirin û wisa hatiye nivîsîn. Li gora serçaviyên rast ên ku ji aliyê pisporan ve hatine nivîsîn, serê sala 1061-ê rastê 25-ê meha 12-an a sala 1650'yê mîladî hatiye û ew roj roja yekşemê bûye; bi peyveka dî, roja 1'ê meha Muherremê ya sala 1061'ê Hîcrî, rastê roja yekşemê ya 25-ê Kanûna Pêşîn a sala 1650-yê Mîladî hatiye Li gora vî hesabî û li gora van tarîxan , tenê yek hefteyek ji sala 1061-ê Hîcrî, ketiye sala 1650-yê Mîladî yazde meh û sê hefteyên dî, ketine sala 1651-ê Mîladî.

Ehmedê Xanî nedaye zanîn ku ew di kîjan roja kîjan meha 1061-ê da hatiye dinê wî tenê sala hatina xwe ya dinê nivîsîye, ku ew jî sala 1061-ê Hîcrî ye. Li gora ku wî tenê sala hatina xwe ya dinê daye zanîn û 11 meh û 3 hefteyên wê salê jî ketine sala 1651-ê Mîladî, em dikarin hema hema qutûbirr bêjin ku ew di sala 1651-ê Mîladî de hatye dinê. Divê mirov bifikire ku di salekê de 52 hefte hene; 51 hefte ketine sala 1651-ê, tenê yek hefteyek ketiye sala 1650-yî. Li gora vî hesabî, îhtîmala ku ew di sala 1650-yî de hatibe ji 52-yan yek e; lê belê îhtîmala ku ew di sala 1651-ê da hatiye dinê, ji 52-yan 51 e. Nexu em'ê vê îhtîmala mezin qebûlbikin û bêjin ku Xaniyê nemir di sala 1651-ê de hatiye dinê6.

Li gorî van agahdariyan, meriv dikare bibêje ku Ahmedê Xanî di 1650-51-ê de (îhtîmala herî xurt jî di 1951-ê de) hatiye dinyayê.

Mesela çil û çar saliya Ahmedê Xanî jî meseleyeka munaqeşê ye. Li gora Alaeddîn Seccadî ev çil û çar sal li gora hesabê Hicrî ne û gava ew 44-an dixe ser 1061-ê Hîcrî, ew dibêje ku Ahmedê Xanî di 1105-an de Mem û Zîna xwe xelas kiriye. De ev tarîx jî dike 1693-yê Mîladî7. Her wekî tê zanîn salên Hîcrî yên ku li gora hesabê heyvê hesab dibin 10 rojan ji salên Mîladî kêm in. Gava li gora destnîşankirina Ahmedê Xanî ku gotiye gava ew ji Mem û Zînê xelas bûye 44 salî bûye, 44 salên Hîcrî dikin teqrîben 42 sal û 9 mehên Mîladî. Ku wiha be li gora hesabê îro gava Ahmedê Xanî Mem û Zîn Xelas kiriye 42 sal û 9 mehî (teqrîben 43 salî) bûye. Heke em vê têxin ser sala 1650- 51-ê, Dike 1693 an 1694. Ev jî li tarîxa Alaeddîn Seccadî dike. Lê wekî em dizanin li gora hesabê ku M. Emîn Bozarslan nivîsîye wî 44 sal xistine ser 1651-ê û gotiye ku Ahmedî Xanî di sala 1695-an de Mem û Zîn xelas kiriye. Li ser pêşniyara wî jî Kur-dan sala 1995-an kirin sêsedsaliya Ahmedê Xanî (ango sêsed saliya xelasbûna Mem û Zînê). M. Emîn Bozarslan sedemê vê yekê gava li ser tarîxa temambûna Mem û Zînê di pêşgotina Hemze Begê Muksî de radiweste, bi vî awayî şîrovedike:

''Hemzeyê Muksî ev tarîx li gora teqwîma Hîcrî hesab kiriye. Wek ku tê zanîn, Xanî di duwayiya 'Mem û Zînê' de nivîsiye ku ew di sala 1061-ê da hatiye dinê, ku ew sal li gora tarîxa Mîladî dibe 1651; her weha, nivîsiye ku umrê wî di sala temamkirina nivîsîna pirtûkê da bûye 44. Tê Zanîn ku Hemzeyê Muksî sala 1061'ê wek bingehek girtiye û li gora teqwîma Hicrî ya ku bi tevgerên Hîvê tê hesabkirin, 44 sal anîne ser wê salê, hingê jî dûwayika wî hesabî bûye 1105; ev sal jî li gora teqwîma Mîladî dibe 1694. Lê belê awayê vê hesabkirinê şaş e. Lewra Xanî negotiye ku wî di sala 1105-ê Hîcrî da nivîsîna pirtûkê temam kiriye. Wî tenê daye zanîn ku umrê wî di sala temamkirina nivîsîna pirtûkê de gîhaye 44-an. Wek ku her kes dizane, li Kurdistanê umrê mirovan li gora tarîxa Hîcrî nayê hesabkirin. Lewra sala Hîcrî li gora tevgerên Hîvê ye û di salvegerekê da 10 roj kêmê sala Rojê ya adetî ye. Ji ber wê kêmayiyê jî mehên Hîcrî salê 10 roj diçin pêş û ciyên wan her sal diguherin; bi wî awayî jî, salên Hîcrî di 36 salan de salek zêde dibin. Eger umrê mirovekî li gora salên Hîcrî û tevgerên hîvê bê hesabkirin, ew di 36 salên adetî yên rojê de dibe 37 salî. Ji ber ku her kes bi wê kêmayiyê dizane, umrê mirovan li gora mehên Hîcrî yên Hîvê nayên hesabkirin, lê li gora mehên Rojê tê hesabkirin; mesela ji Adarê heta Adarê yan ji Gulanê heta Gulanê û wd. Li gora vê rastiya Kurdistanê, divê mirov tarîxa temamkirina 'Mem û Zîn'ê weha hesab bike: Xanî di sala 1061-ê Hîcrî de hatiye dinê ku li gora teqwîma Mîladî dibe 1651. Mirovek ku di wê salê de bê dinê, gelo kengê dibe 44 salî? Bêguman di sala 1695-an da. Lewra umrê mirovan li gora meh û salên Rojê tê hesabkirin. Bi vî awayî û ji ber van semedan, em dibêjin ku li gora tarîxa Mîladî, Xanî nivîsîna 'Mem û Zîn'ê di sala 1695-an da temam kiriye''8.

Ferhad Şakelî jî di meqala xwe ya bi navê ''Sêsed saleyî Mem û Zînî Xanî'' de li ser mesela jidayîkbûna Xanî û tarîxa xelasbûna Mem û Zînê radiweste, ew usûla hesabkirina Bozarslan şaş dibîne û hesabekî bi vî awayî dike:

''Danîna sala 1995'an ji bo sêsed saliya Mem û Zînê pêdiviyê lêhûrbûnê û rastkirinê ye û nabe ku meriv daneyne ber pirsiyarê.

Xanî bi xwe di dawiya beytên Mem û Zînê de eşkere kiriye ku ew di 1061'ê Koçî de ji dayik bûye û destana xwe jî di temenê (jiyê) 44 salan de xelas kiriye:

Lewra ku dema ji xeybê fek bû
tarîx yê hezar û şêst û yek bû.

Îsale gehîşte çil û çaran
wî pêşrewê gunehkaran.

Sala 1061'ê Koçî li beramberî sala 1651'ê zayînî radiweste.Gellek lêkoleran sala 1650'yê zayînî danîne ber 1061-ê Koçî. Roja 1-ê Muherrema 1061-ê Koçî dikeve beramberî roja 25-ê Desembera (çileya Pêşîn) 1650-yan. Nexwe, tenê heft rojên wê sala Koçî dikeve ber sala 1650-yê zayînî, 348 rojên dî dikevin ber sala 1651-ê zayînî. Yanî îhtîmala wê ya ku Xanî di hefta yekê ya wê sala Koçî de ji dayikê bûbe ji sedî 2 ye. Ji ber vê hindê ya rast ew e ku em bêjin Xanî di 1651-ê zayînî de ji dayik bûye.

Xanî bi xwe dibêje di çil û çar saliya xwe da Mem û Zîn nivîsiye. Diyar e ew jî em dizanin ku Xanî 44 salên temenê (jiyê) xwe li gora salên koçî jimartine. Li gora vê 1061+44=1105-ê Koçî sala nivîsîna Mem û Zînê ye. Ev sala koçî dikeve hemberî 1693-1694-ê zayînî (pênc mahên pêşîn ên salê di 1693-yan de ne û heftên din di 1694-an de ne). Xanî ku sala jidayikbûna xwe, sala danîna Mem û Zînê û çil û çar sal umrê xwe li gora tarîxa Koçî jimartiye, em nikarin bi zorê sêsed salên piştre li gora tarîxa zayînî bijmêrin. Lê heke em wiha jî deynin, dîsan sêsed saliya piştî wî dike 1993-1994, yanî sêsed saliya Mem û Zînê diviya sala 1993 yan 1994-an bihata danîn ne ku sala 1995-an. Lê wekî min got, di vê de zorlêkirinek heye û nerewa ye. Heke em li gora salên Koçî bijmêrin;

1105+300=1405-ê Koçî dibe sêsed saliya Mem û Zînê. Ew sala Koçî jî dikeve beranberî sala 1984-ê zayînî.

Riyeka din ew e ku her ji destpêkê ve 44 salên zayînî em bixin ser 1651-ê ku sala jidayikbûna Xanî ye. Ji bo ku Mem û Zîna xwe di 1695-an de nivîsîbe, vê sala zayînî dikeve hemberî 1106-1107-ê Koçî û li gorî vê jî divê Xanî Mem û Zîn di 45 yan 46 saliya xwe de nivîsî be, ku em dizanin ne wiha ye. Yanî di her du aliyan de jî danîna sala 1995-an wekî sêsed saliya Mem û Zînê ne rast e û bingehekî mantiqî û zanistî jê re tuneye.''9

Ferhad Şakelî di vir de rastî û şaşiyan tevî hev dike ku divê bên destnîşankirin. Mesela 44 saliya Ahmedê Xanî gelo wê li gora kîjan hesabî bê kirin. Li gorî M. Emîn Bozarslan divê bi hesabê teqwîma Rûmî bê kirin û li gora Ferhad Şakelî jî divê bi hesabê teqwîma Koçî (Hîcrî). Gelo di dema nivîsandina Mem û zînê de Kurdan jiyê xwe li gorî kîjan teqwîmê hesab dikirin? Heke bi hesabê teqwîma Rûmî be M. Emîn rast e û heke li gorî teqwîma Koçî be Şakelî rast e. Îro li Kurdistanê, bi piranî jî di jiyana gundîtiyê de Kurd umrên xwe li gora teqwîma Rûmî dikin, lê gelo berî sêsed salan çawa bû, bi rastî li gor îmkanên xwe yên niha yên li ber dest ez nikarim tiştekî bêjim.

Nuxteya duduyan ku Ferhad Şakelî li gor hesabê Koçî sêsed saliya Mem û Zînê hesab dike ev ne şaşîtiyên hina ne, lê mesela tercîhê ye ku gelo em gava dibêjin sêsed sal qesda me jê sêsed salên bi salên Koçî ne an Mîladî ne. çimkî sêsed salên Koçî mudetek in û sêsed salên Mîladî jî mudetekî din in. Lê madem ku îro li welatê me jî teqwîma mîladî bi kar tê û di roja îroyîn de jî ev teqwîmeka navnetewî ye, rasttir e ku meriv hesab bi teqwîma Mîladî bide diyarkirin. Ev wekî mesela giraniyê ye: gelo divê meriv giraniyê bi hesabê gram û kîloyan an weqîyan nîşan bike.

Piştre, Alaeddîn Seccadî ji ''çavkaniyên cuda'', ji berhemên Ahmedê Xanî û ji devê Mela Salih, agahdariyên li ser jiyana Ahmedê Xanî bi vî awayî didomîne:

''Şêx Îlyasê bavê wî, gellek sal pêşî hatina Ahmed a dinyayê li bajarê Bayezîdê rûniştiye lê aşînatiya xwe ji eşîreta Xaniyan her bernedaye û li Bayezîdê jî her malmezin bûye. Di 1650 de Ahmed tê dunyayê, dibe nazdarê bavê xwe, yektayê dayika xwe. Wekî yekî ji malbateke dewlemend li jêr çavdêriya bavê xwe û xizmetkarên nav malê ji piçûkî ve berê wî ji seriyekî ve didin ser riya xwendegehê ji yê din ve ber bi dîwanxanê. Li mektebê dersa zanyariyê, li dîwanxanê dersa danayiyê werdigre, heta girtir dibe payeya xwendina wî jî berztir dibe, diçe nava feqiyan, ji bo dersa Erebî... Xwendina berztir di wê dewrê de ew bû ku kesek jê re lê bê, biçe feqîtiyê, dersa serf û nehwê, belaxe û usûlê bixwîne. Ji bo Ahmed ev yek lê tê, her li Bayezîdê diçe medresa Muradiyê. Muddetekî piştî ku li mizgeftên Bayezîdê û dor û bera wê dimîne, diçe Urfayê, Exlatê û Bedlîsê, vedigere ilim û zanînê fêr dibe. Li her aliyekî alimekî bi nav û deng heye ji bo wergirtina ilm û zanyariyê ku ew biçe nik wan. Dibêjin ku serî li Misrê jî daye (Sadiq Bahaeddîn Amedî navê Sûriyeyê jî li van cihan zêde dike M. C.). Di dawiyê de ku îcaza ilmî werdigre, vedigere bo Bayezîdê, dest bi dersdanê dike. Ew, alimekî şareza yê her ilmekî bûye. Bi fermana Şahane çûye Babê Alî, Îstanbûlê.

Şêx Ahmedê Xanî, her wekî car bi car neqil dikin, dibêjin merivekî girepiya bû, li gorî laşê wî serê wî mezintir bû, çavên wî piçûk û geş bûn, riya wî top bû û reşayî gellek tê de mabû, dengê wî nêr û berz bû, gellek kêm aciz dibû, dilterr bû, vê dilteriya wî di dawiyê de ew rakêşa ber bi tesewwufê. Bi cil û bergên xwe pik bû, mêzereka xirr sipî dida serê xwe, awayekî şalê Diyarbekirî li ber xwe dikir, dibêjin gellek hez ji nêçîr û şikaran dikir. Ku diçû nêçîrê, cilê nêçîrê li xwe dikir, siwarekî çak ê bi dest û lep bû. Dibêjin palewan jî bû, her gav cîmnastîk dikir. Merivekî bi rêz û bi desthilat bû di nav xelkê de, du cihên wî hebûn; yekî ilmî û yekî malmezinî. Her wiha merivekî dîndar û Xwedêperestekî wiha bû ku soz û me'newiyata wî li her kesî tesîr dikir. Jiyana xwe bi vî awayî rabuhurand heta sala 1706-an di umrekî 56 salî de koça dawîn kir û her li Bayezîdê hat veşartin. Gorra wî niha jî zîyaretgeh e''10.

Her çendîn, Alaeddîn Seccadî bi xwe dinivîse ku Mela Salih jê re gotiye ku navê bavê Ahmedê Xanî Helyas (Îlyas) e jî ew gava wî binav dike dinivîse ''Şêx Îlyas''. Alaeddîn Seccadî tarîxa mirina Ahmedê Xanî ji wê gotina Erebî derxistiye ya ku dibêje: ''Tara Xanî îla Rabbîhî'' (Xanî ber bi Rebbê xwe ve firriya) Li gorî hesabê ebcedê ev îfade dike 1118'yê Hîcrî, ku Alaeddîn Seccadî 1706-ê Mîladî daye ber wê11. M. Emîn Bozarslan jî li gorî vê agahdariyê hesabê 1118-ê Hîcrî derdixe û 1706-1707-ê Mîladî dide ber wê12. Lê Ferhad Şakelî her çendîn agahdariya Alaeddîn Seccadî qebûl dike jî tarîxa hîcrî dike 1119 û 1707-ê Mîladî dide ber wê13. Alaeddîn Seccadî dinivîse ku ev agahdariya ku Mela Salih dayiyê, cardin li gora ku wî gotiye li pişt kitêba wî ya bi navê Semediye [Sadula?] bi dest xetekê hatiye nivîsîn. Lê Gava Bozarslan behsa vê kitêbê dike dibêje Semedaniyye û gava Ferhad Şakelî behs dike dibêje Şamadiyya14.

Sadiq Bahaeddîn Amedî ji bilî navê bavê wî, lê zêde dike ku dibêje navê bapîrê wî jî Rustem Beg e û di jêrenota xwe de diyar dike ku wî ev agadarî ji Mêjûyî Edebî Kurdî ya Alaeddîn Seccadî wergirtiye, lê rûpel nedaye û meriv agahdariyeka wiha di vê berhema Seccadî de nabîne15.

Di dawiya Mem û Zînê de, Ahmedê Xanî her wiha diyar dike ku ev sîh sal in dinivîse16, piştî ku gava Mem û Zîn xelas kiriye çil û çar salî bûye fahm dibe ku wî di 14 saliya xwe de dest bi nivîsandinê kiriye. Ev her wiha wê yekê jî diyar dike ku wî hê di piçûkayiya xwe de îmkana xwendin û hînkariyeka piralî û tekûz dîtiye.

Ahmedê Xanî di dawiya Nûbara Biçûkan de jî bi wezn û bi hesabkirineka dûrûdirêj tarîxa xelasbûna Nûbarê daye ku li gorî vê, bi hesabkirina Zeynelabidîn Zinarî, tarîx dibe 11 yan jî 14'ê meha Adara 1094'ê Hîcrî, ku ew jî dibe 1683'yê Mîladî17.

Yek ji mesela munaqeşa ser Ahmedê Xanî jî mesela eslê wî ye. Şairê Diyarbekirî yê bi navê Abdulazîz Halis çûkûntaş ku sala 1906-an Mem û Zîna Xanî bi wezin wergerandiye ser zimanê Tirkî, di muqqedima vê wergerê de nivîsiye ku Ahmedê Xanî ji gundê Xanê yê qeza çolemêrgê ya sencaqa Hekkariyê ye18. Elaeddîn Seccadî gotiye ku ew ji eşîra Xaniyan e. Sadiq Bahaeddîn Amedî xwe dispêre Seccadî (ku em lê rast nayên) û dinivîse ku'' [Ahmedê Xanî] ji binemal û malbata Xanîyan e ku êlê (hozê) Xaniyan ji rêve li devera Bota bûye, paşê binemala wan li bajêrê Bayezîdê ku ji şergehêt rewşenbîrî yêt navdar bûye li Kurdistana jorî akincî bûye''19 Ji bilî vê Amedî, agahdariyeke din li ser ciyê Ahmedê Xanî bi vî awayî dide:'' Ji zardevê Evdalê çelî di nama hinartî roja 11/9/1977 bo radyowa Kurdî li Bexda dibêjît:

[bazidi]

"Şêx Ahmedê Xanî, li Xana Sêgundan sala 1651-ê ji dayê bûye. Xana Sêgundan 10 kilometran ji gundê Gwîzereşê dwîr e. Xana Sêgundan gundekê qeza çelê ye ya bi wîlayeta Colemêrgê ve. Xana Sêgundan zozan e, bajêr nîne. Xanî, li bajêrê Bayezîdê çûye ber dilovaniya Xudê''20. M. Emîn Bozarslan di Mem û Zînê de ku wergerandiye Tirkî û Kurdiya wê ya Latînî û wergera wê ya Tirkî bi hev re çap kiriye, dinivîse ku Ehmedê Xanî sala 1651-ê li hêla Hekkariyê li gundê Xan'ê hatiye dinyayê.''21Lê di ya xwerûkiriya çapa 1995-an de ku li Swêdê hatiye weşandin Bozarslan dev ji vê îdîayê beradaye, ev îdîa kiriye ya ''hin nivîskar û lêgeran'' û ji dêlva wê ve cîh daye agahdarî û îdîayên lêkolerên cuda22.

Î. Cûlemêrgî jî di meqaleya xwe ya bi navê ''Xanê û Xanî'' de dinivîse ku Ahmedê Xanî ji gundê Xanê ye û wiha dom dike (di wergirtina tekstê de me guh nedaye usûla rastnivîsîn û rêzimana nivîskarî M. C.): ''Gundê Xanê 40 km li başûrê bajarê Cûlemêrgê ye û niha ew di nava tixûbê navçeya çelê (çukurca) da ye. Di wextê de ji ber hatin û çûna rêwiyan, di navenda sê gundan de xanek (baregaha rêwiyan) hate avakirin, jê re digotin 'Xana Sêgundan'. Di demeka kurt de, gund, deşt û geliyên deverê jî paşnavên xwe ji navê wê xanê wergirtin: 'Xanî', 'deşta Xanê', 'geliyê Xanê'. Niha jî bi wan navan tên peyivîn ew cîh û malbat.''23 ''Şîva (gelî) Ertûş û Pinyaniş, Tuxûb û Tiyarê, Cêlo û Bazê li deşta Xanê digihên hev. Ji berê de rêka herêma Hekarya û Bahdîna di Xanê re diçû..... Ji ber çûn û hatina rêwî û karwanan Xanê pêşve çû û Xanî jî xurt û fireh bûn. Beriya 500 salan di nava siyaset û çanda herêma Cûlemêrgê de giranahiya wan zêde bû, di nava biryarên mîrê Hekariyan de bûne xwedan gotin û bawerî..... Di çaxê pisporiya wî de [Ahmedê Xanî M. C.] eşîra Xaniya (eşîra wî) hilweşandineka mezin derbaz kir. Di navbera waliyê Wanê û mîrê Hekariyan de şer çêbû. Ezemşêrê Xanî li Keleha Wanê paşayê Osmanî da ber xenceran û ew kuşt. Li ser vê bûyerê dijminahiya Osmaniyan zêde bû. Mîrê Hekariyan jî di vê meselê de neyariyane rawestiya, xiyanet bi Xaniyan re kir, gundê Xanê da valakirin û Xanî gişt koçber bûn. Hin çûne bajarên deverê, hin jî derbazî Şamê bûn..... Di koçberiya Xaniyan de binemala Seyda [Ahmedê Xanî M. C.] jî derbazî Nûrdizê bûn (Nûrdiz li bakurê Hekariyan girêdayî Şaxê(çatak) ye. Babê wî Şêx Îlyas li gundê Sevkê çû ser heqiya xwe. Tê zanîn ku Seyda ji bo xwendina xwe pêşve bibit derbazî Cizîra Botan bû û pişt re jî çû aliyê Bayezîdê.''24 Î. Cûlemêrgî diyar nekiriye ku ev agahdarî ji ku derê bidest xistine.

Cardin li gora ku Bozarslan neqil dike, ''Zimanzan û nivîskarê Kurd ê navdar Prof. Qanatê Kurdo, di pêşgotina xwe da ya li ser çapa 'Mem û Zîn'ê ya ku Kurdnasa Rûs a navdar Margareta Rudenkoyê di sala 1962-yan da li Moskovayê çap kiriye, her wiha nivîsiye:

'Navê bavê Ehmedê Xanî Îlyas e; ew ji qebîla Xaniyan e; qebîla Xaniyan, sala 1592 li erdê Bayezîdê cîwar bû.''25 Ev bi esasî ew agadarî ne ku Mela Mehmûdê Bayezîdî dane Aleksandre Jabayî û wî jî di kitêba xwe de weşandine.

Ferhad Şakelî neqil dike, dinivîse ku '' A. Husaini, îddîa dike ku ji ber ku hemû kesên ji malbata Xanî yên alim û dînî bûn û ji eslê xanedaniyê dihatin loma jî wî navê Xanî wergirt26, lê Şakelî baweriyê bi vê îdîayê nayne. Bi qenaeta min jî tu bingeh ji vê re nînin. çimkî eger Ahmedê Xanî ji malbateka xanedan bihataya wê navê wî bibûya ''Ahmed Xan'' ne ku ''Ahmedê Xanî''. Ferhad Şakelî her wiha qebûl nake ku Xanî ji eşîrekê hatibe ku navê wê Xaniyan be û loma navê wî bûbe Xanî. çimkî dibêje li gorî Kurdî eger ew bi navê eşîra xwe bihataya binavkirin wê bibûya ''Xaniyanî'' ne ku ''Xanî''. Di Soranî de rast e ku mensûbbûna eşîrtiyê bi vî awayî tê binavkirin, lê di Kurmancî de ne şert e wiha be. çimkî Botan dibe Botî, Kîkan dibe Kîkî, Mamxuran dibe Mamxurî. Loma jî ''Xaniyan'' dikare bibe ''Xanî'', ne şert e ku bibe ''Xaniyanî''. Lê tevî vê jî Şakelî xwe dispêre agahdariyeke Mark Sykes ku hêjaye em li vê derê cîh bidinê. Şakelî neqil dike ku Mark Sykes di nivîsara xwe de ya bi navê ''The Kurdish Tribs of the Ottoman Empaire'' de, navê hema hema hemû eşîran dide ku wê demê naskirî bûn. Yek ji wan eşîrên ku ew dide, navê wê, eşîra Xanî ye ku ew dibêje'' Xanî, 180 mal in, ew li nêzî Xoşabê bicîh bûne''27. Şakeli destnîşan dike ku Merk Sykes bi navê Xan yan jî Xanîyan behsa tu eşîrê nake û di wê xerîtê de ku kêşaye, eşîra Xanî li bakurê Hekariyan tê destnîşankirin. Piştî vê agahdariyê Şakelî hin beytên Ahmedê Xanî pêşkêş dike û bi vê dibêje ku ew ne ji maleka dewlemend a Xanedan bûye ji maleka eşîreka piçûk bûye û ev ji ew eşîra 180 malî ya Xanî bûye ku li nêzî Xoşabê bicîhbûyî bûye28.

Medeni Ayhan di kitêba xwe ya bi navê K¸rdistan'lû Filozof Ehmedê Xanî de dinivîse ku ciyê jidayîkbûna wî gundê Xan e ku bi ser Hakkariyê ve ye, ew ji eşîra Xaniyan e û navê diya wî Xan e, piştre jî lê vedigere ku Ahmedê Xanî navê ''Xanî'' ji eşîra xwe wergirtiye, lê ji bo van agahdariyan tu çavkanîyekê nade ku ka gelo ji ku derê wergirtiye29.

Li ser mesela eslê Ahmedê Xanî, agahdariyeka balkêş jî ya Ismet Alpaslan e ku min bi xwe di tu derên din de nediye, ew bi xwe jî diyar nake ku wî ev agahdarî ji kîjan çavkaniyê girtiye. Ismet Alpaslan wiha dinivîse:''Ahmedê Xanî (Arwasî) ji nesla Arwasiyan tê. Tê gotin ku ji Arwasiyan ji nesla Îmam Husên tê û hatiye li Rojhilatê Anadoluyê [Kurdistanê] bi cîh bûye. Ji vê neslê, kurekî Seyyid Abdurrehîm ê bi navê Seyyid Îbrahîm, yekî wî yê jî bi navê Seyyid Abdulazîz bûye.Yên Seyyid Abdulazîz jî sê kurên bi navên Mahmûd, Umer û Ahmed bûne, turbeyên van li Bayezîda Kevn in û tê texmînkirin ku Ahmedê Xanî yek ji van e30''. Ew, her wiha di vir de dinivîse ku Ahmedê Xanî li gundê Hekariyan ê bi navê ''Xan'' ji diya xwe bûye, pişt re hatiye li Bayezîdê bicîh bûye.

Asker Şamîlov di meqaleka xwe de ya bi navê ''Ahmedê Xanî û Destana wî ya Mem û Zînê'', îdîayeka nuh tîne ser ciyê jidayikbûna Ahmedê Xanî û dinivîse ku Ahmedê Xanî li bajarê Hanlik hatiye dinê ku ev bajar li rex çemê Hakkarîyê yê nav Azerbaycanê ye31.

Di dawiya vê meselê de, em dikarin bibêjin ku ji bilî gotina ''Xanî'' tu belge an delîlek tuneye ku meriv karibe bibêje ku Ahmedê Xanî ji filan an bêvan cihî, malbatê, gundî an eşîrê ye. Hemû agahdariyên ku hatine dayin spekulasyon û texmîn in.

Gava Alaeddîn Seccadî behsa wê yekê dike ku ''Şêx Ahmedê Xanî, her wekî car bi car neqildikin, dibêjin merivekî girepiya bû, li gorî laşê wî serê wî mezintir bû, çavên wî piçûk û geş bûn, riya wî top bû û reşayî gellek tê de mabû'' nabêje ku ev agahdarî ew qas bi tefsîlat wekî wêneyekê ji kîderê aniye. Bes yekî ku Ahmedê Xanî dîtibe kare agahdariyên wiha bide. Îhtîmal e ji ber vê teswîra Seccadî ew kesê ku şiklê xeyalî yê Ahmedê Xanî kêşaye riya wî ber bi reşiyê ve û gurover, topkirî çêkiriye, ruyê wî jî maşşallah bi ruh û can hatiye çêkirin. Helbet em nizanin ku rastiya van agahdariyan hetta çi derecê ye, lê di Mem û Zîna xwe de, Ahmedê Xanî bi xwe, teswîreka xwe daye ku bi tevayî bi eksê van agahdariyan e:

Yên ku Mem û Zîn xwendine helbet wê bê bîra wan ku Ahmedê Xanî gava pesnê xweşikiya Sitî û Zînê dide, Sitiyê esmer û Zînê zerî nîşan dide32. Pişt re li dereka din, gava Mîr red dike ku Zînê bide Memê û Memê davêje zîndanê, Zîn jî dikeve hundur, nema derdikeve, ji derd û kulan nexweş dikeve. Ahmedê Xanî bi gellek awayan cefakêşî, derd û kulên Zînê teswîr dike, li cihekî jî wê zeîf wekî mû, zer wekî zaferanê nîşan dide û dibêje ew mû bûye wekî rengê ruyê Xanî33. Ji vê jî meriv kare tê derxe ku Ahmedê Xanî yekî kejik (zer) û zeîf bû, ne ku rîhreş, rûgroverr û sermezin...

Agahdariya ku Alaeddîn Seccadî, dibêje ''ew li Bayezîdê ji diya xwe bû, li medresa Mûradiye ya Bayezîdê xwend, çû Urfayê, Exlatê û Bedlîsê, serî li Misrê da di dawiyê de ku îcaza ilmî wergirt, vegeriya ji bo Bayezîdê, dest bi dersdanê kir, bi fermana Şahane çû Babê Alî Îstanbûlê'', ne diyar e ku wî ji ku derê anîye, tu belge û delîlan jî nîşan nade. Lê piştî ku Mem û Zîn destanek e ku li Cizîra Botan derbas bûye û tê de Ahmedê Xanî welê bi tefsîlat behsa jiyana Cizîrê, behsa taxên wê dike,34 ev dibin nîşan ku ew, demeka dûr û dirêj li Cizîrê jiyaye, xwedanê cih û rûmeteka bilind bûye di civakê de û di dîwana mîrî de. Wî, Nûbara Biçûkan wekî ferhenga Erebî û Kurdî amade kiriye, bi karê xwe nîşan daye ku ew dersdariya bi Kurdî dike, hetta nesîhetên ku ew di Nûbarê de dike, qenaeteke xurt li ba min peyda dike ku wî dersdariya şehzadeyên mîrîtiyê dikir, terbiya biçûkên xanedaniyê di bin berpirsiyariya wî de bû35. Ji bo ku ew nêzîkî mîr bû36 wî rê û dirbên îdarekirina mîrîtiyê ji nêz ve dinasîn loma jî ev, di Mem û Zînê de bi tefsîlat teswîr kirin.

Gava dibêje ku wî Mem û Zîn bi Bohtî, Mehemedî û Silîvî nivîsîye37, ew wê yekê jî dide nîşan ku ew ewqas li van deverên Kurdistanê geriyaye û jiyaye ku, huner, xusûsiyet; wekhevî û cudayiya van herêm û zaravan dizane. Di vir de ez dixwazim parantêzekê vekim û li ser mesela ''Muhemmedî'' rawestim. Muhemmedî kîjan zarav an kîjan herêm e ez bi xwe nizanim. Lê îhtîmalek e ku ev ne Muhemmedî lê Mehmûdî be. Heke welê be Mehmûdî ew mintiqe û ew zarave ye ku berê mîrîtîyên Hekariyan û Behdînan digirt nava xwe û jê re Mehmûdî dihate gotin. Pişt re ev mîrîtî ji hev cuda bû û bû Behdînan û Hekariyan.

Cardin bi saya ku tiştên di Mem û Zînê de hatine nivîsîn meriv dikare bibêje ku gava Ahmedê Xanî ew nivîsiye ne li Mîrîtiya Botan lê li Bayezîdê bûye. Her wekî tê zanîn berhemên manzûm ên berê qalibeke wan hebû, berê bi navê Xwedê dihat destpêkirin, pesn, hemd û sena ji Xwedê re dihate kirin, piştre pesnê pêxemberê wî, Hz. Muhemmed dihat dayin û şefaet jê dihat xwestin pişt re jî pesnê padîşah, hukumdar an hakimê wî welatî kî be dihat dayîn, hêvî û dua jê dihatin kirin. Mem û Zîna Ahmedê Xanî jî berê ku dest bi destana evînê bike li gor vî qalibî dimeşe. Gava meriv pesnê hakimê wî zemanî yê ku Ahmedê Xanî li ser nivîsiye dixwîne, eşkere dibe ku ew behsa mîrê Bayezîdê dike. Di hin beytên wî beşî de ew gava gazinde ji Mîr dike ku çima guh nade wî û xwedî lê dernakeve, dide diyarkirin ku navê wî mîrî Mîreza ye û ew bi esl û neseba xwe Rewendî ye38. Rewendî ew herêma dora Bayezîdê ye, dikeve bakurê Hekariyan, rojavayê Şikakan, ji alî rojava ve diçe heta Mûşê û bi bakur de diçe digihîje Azerbaycanê. Em dizanin ku Selaheddînê Eyyûbî bi eslê xwe Rewadî ye ku Rewendî jî digihîjin wê.

Tiştê dawîn ku meriv karibe li ser jiyana Ahmedê Xanî bibêje ew e ku ew li Bayezîdê miriye, li rex wê mizgefta ku wî daye avakirin hatiye veþartin, gorra wî îro jî li hemberî Seraya Îshaq Paşa ye, ser wê qubkirî ye û ji bal xelkê ve tê ziyaretkirin.

 

Berhemên Ahmedê Xanî

 Mem û Zîn
Berhema Ahmedê Xanî ya şaheser, helbet Mem û Zîn e ku Celadet Alî Bedirxanî jê re gotiye ''kitêba milletê me'' û di 300 saliya ronahîdîtina wê de Rohat Alakom bi awayek gellek di cîh de navê ''Manîfestoya millî ya Kurdan'' lê kiriye. Ew weka destaneka evîndarî têra xwe hêja ye lê di rastiyê de ji destaneke evîndariyê gellek wêdetir e, bi naveroka xwe ya netewayetî, felsefî, tesewwufî, dîrokî û etnografî, siyasî, civakî, dînî û bi hunerê xwe yê estetîk ew bi rastî jî manîfestoya neteweperwerên Kurd e, rênîşandera tevgera rewşenbîrî ya Kurdan e. Yên ku neslên xwendayên xwendegehên dînî, mela û feqiyan di ramanweriya dînî û millî de gîhandin hev û mektebeka rewşenbîrî ya dîndar û neteweperwer bi hev ve keland Ahmedê Xanî ye, ew ramanên wî ne ku di Mem û Zînê de bi hunermendiyeka bilind hatine hûnanê. Mem û Zîn wekî meşaleyeke millî rê rohnî dike da Kurd karibin ji wê navbirra cehenemî ya her du dewletên super ên wê demê Îran û Osmaniyan rizgar bibin. Cardin ev in ku neslên neteweperwerên Kurd ên nuh teşwîq dikin ku bi ber koka xwe de vegerin, têkoşîna avakirina şexsiyeta millî ya îroyîn li ser bingehên pêbawer ên duhî ava bikin. Her wiha Mem û Zîn û bêşik aferinerê wê Xanî, nîşana zûserîhildayiya ronesansa Kurdî ye ku xwestiye, dereceya felsefe û tesewwufa dewra mekteba Nîzamiyê ya dewra Xelîfetiya Abbasî, ya Siyasetnameya Nîzamul Mulk û dewletmendî, siyaset û felsefa hukumdariya Selaheddînê Eyubî di warê ramanwerî de di şexsiyeta Kurdan de restore bike, li hember şîîtiya Îranê, sunnîtî ya henîfî ya Osmanî ya bi fetwayên Şêxulîslaman serdest û despotkirî, şafiîtî û tesewwufiya Imamê Xezalî û siyasetdariya Selaheddînê Eyubî berz bike ku dîn û dunyayê di şexsiyeta xwe de temerkuz dike. Para rastiyeka mezin tê de heye gava Mertin van Bruinessen ji ber ramanên wî yên di Mem û Zînê de Ahmedê Xanî wekî bavê neteweperweriya Kurdî dipesinîne.

Em li vê derê zêde li ser naveroka Mem û Zînê ranawestin, çimkî di beşên din de hê firehtir ji gellek aliyan de me muhawele kiriye ku em heta dereceyekê ronahiyê bidin ser naveroka wê. Zêdetir em ê li ser hin xusûsiyetên din ên Mem û Zînê rawestin.

Mem û Zîn berhemeka dirêj e wekî Leyla û Mecnûna Nîzamî Gencewî yan jî Şêxê Sen'aniyan a Feqiyê Teyran, mesnewî ye. Prof. Joyce Blau dinivîse ku Ahmedê Xanî gellek di tesîra Feqiyê Teyran û Nîzamî Gencewî yê dêkurd de maye û wekî ekola hunerî daye ser şopa medresa Azerbaycanê ya ku Gencewî39 vejandiye. Blau dinivîse ku mesnewî menzûmeyek e ku her beyta wê ji du misrayan pêk tê û her beytek bi serê xwe ye, Wezna (behra) du misrayan mîna hev e û qafiye di nav du misrayan de heye. Wezna ku Ahmedê Xanî bikar aniye behra hezec e. Hezec qalibê wezna herî fireh e û dest dide ku şair bi dehan pêyên cihê, her weha îmkanên cihê
Berhema Ahmedê Xanî ya şaheser, helbet Mem û Zîn e ku Celadet Alî Bedirxanî jê re gotiye ''kitêba milletê me'' û di 300 saliya ronahîdîtina wê de Rohat Alakom bi awayek gellek di cîh de navê ''Manîfestoya millî ya Kurdan'' lê kiriye. Ew weka destaneka evîndarî têra xwe hêja ye lê di rastiyê de ji destaneke evîndariyê gellek wêdetir e, bi naveroka xwe ya netewayetî, felsefî, tesewwufî, dîrokî û etnografî, siyasî, civakî, dînî û bi hunerê xwe yê estetîk ew bi rastî jî manîfestoya neteweperwerên Kurd e, rênîşandera tevgera rewşenbîrî ya Kurdan e. Yên ku neslên xwendayên xwendegehên dînî, mela û feqiyan di ramanweriya dînî û millî de gîhandin hev û mektebeka rewşenbîrî ya dîndar û neteweperwer bi hev ve keland Ahmedê Xanî ye, ew ramanên wî ne ku di Mem û Zînê de bi hunermendiyeka bilind hatine hûnanê. Mem û Zîn wekî meşaleyeke millî rê rohnî dike da Kurd karibin ji wê navbirra cehenemî ya her du dewletên super ên wê demê Îran û Osmaniyan rizgar bibin. Cardin ev in ku neslên neteweperwerên Kurd ên nuh teşwîq dikin ku bi ber koka xwe de vegerin, têkoşîna avakirina şexsiyeta millî ya îroyîn li ser bingehên pêbawer ên duhî ava bikin. Her wiha Mem û Zîn û bêşik aferinerê wê Xanî, nîşana zûserîhildayiya ronesansa Kurdî ye ku xwestiye, dereceya felsefe û tesewwufa dewra mekteba Nîzamiyê ya dewra Xelîfetiya Abbasî, ya Siyasetnameya Nîzamul Mulk û dewletmendî, siyaset û felsefa hukumdariya Selaheddînê Eyubî di warê ramanwerî de di şexsiyeta Kurdan de restore bike, li hember şîîtiya Îranê, sunnîtî ya henîfî ya Osmanî ya bi fetwayên Şêxulîslaman serdest û despotkirî, şafiîtî û tesewwufiya Imamê Xezalî û siyasetdariya Selaheddînê Eyubî berz bike ku dîn û dunyayê di şexsiyeta xwe de temerkuz dike. Para rastiyeka mezin tê de heye gava Mertin van Bruinessen ji ber ramanên wî yên di Mem û Zînê de Ahmedê Xanî wekî bavê neteweperweriya Kurdî dipesinîne.Em li vê derê zêde li ser naveroka Mem û Zînê ranawestin, çimkî di beşên din de hê firehtir ji gellek aliyan de me muhawele kiriye ku em heta dereceyekê ronahiyê bidin ser naveroka wê. Zêdetir em ê li ser hin xusûsiyetên din ên Mem û Zînê rawestin

[celal]

Şêx Ehmedê Xanî: Feylezof û Civaknasê Kurdistanî

Di Kovara ''Tîroj'' u malpera ''Amîdakurd''de, paşî jî, di ''Navkurd'' de; bi navê ''Melayê Def'a Belayê, Bilbilê Koşk û Serayê': Şêx Ehmedê Cizîrî'' nivîsarek min çap bu. Jîyan u serborîya şairê me yê qedirbilind, Melayê CÎZIRI, bi qederê zanîn u karîna xwe, me raxistibu ber çavan. Di vê nivîsarê de, tiştê here berçav ew bu ku, me lî dawîyê pirsekî kiribu. Ew pirs, li ser Mem u Zîna Ehmedê xanî bu. Eger em bînini bîra xwe, me li fawîyê bi kurtahî gotibu: Mela, berî Ehmedê Xanî, bi sed sala jîyaye u xalek helbesta xwe de behsa Mem u Zînê kirîye. Başe çawa dibe ku Ehmedê Xanî, di sereka Mem u Zînê de, deibêje me vê meselê ji tu kesî negirtîye, ev bi tevahî, eserê min e.

Me vê pirsê kir, lê tu camêrek bersîv neda u ez mame li ser ya xwe. De min jî got, qet nebe ez bersîva xwe bidim. Ka gelo Ehmedê Xanî, çima weha gotîye, bi çî mexsedî, hewcehîya gotinek weha buye. Pêş hemu tiştî lazime ku em bêjin, Xanî, ulumdarek mezin e. Ewî, paşeroja Kurda, hêj di wê demê de dîtiye. Şîret u têbînîyên ku Xanî di wan roja de kirîye, iro mewweyê wan tê ditin. Lewra Xani, giringîya serxebun u ziman, ji wan rojan ve gelek baş dîtîye. ''Aqîda Îmanê'' nivsandîye ku, di paşerojê de, neslek bi îman u aqîde u bi bir u bawerî, rabe. Lewra, bê îqade u bawerî, tu armancek naçe serî. Ku mirov jî bawerîyê u jî îmanê mehrum bî, siuda mirov çiqas jî, baş be, dîsa jî, serkevtin, nakeve dest. Eger me bivê ku em, miletek derheqê jîyanê de, perwerde bikin; her weha di vî karê xwe de jî, muafiq bibin; lazime pêş hemu tiştî em rêya bawerîyê nîşanî milet bidin, paşî em tiştan jî wanre bêjîn, yan şîreta lî wan bikin ku ew bime bawer bibin. Destpêka zanînê, heta binyata zanînê, bêy bawerîyê nayê danin. Lewra zanîn li ser xîmê bawerîyê tê avakirin. Civatek, ku mehrumê rohê bawerîyê be, xwe nasnake u Ehmedê Xanî, di rastîyê de, hemu heyîna Kurda jî nu ve daye destê xwe u li serî xebitîye. Ka gelo Kurd çî kes in u xasyetên wan yên berçav çî ne. Hal u ehwalê civata Kurda, jî alîyê sosyolojîk u psîkolojîk ve çîye, çawane. Dîtîye ku Kurd gelek nezanin, bindestin, lewra nezanin, nezanin lewra bindestin. Wekî welathizek paye bilind, nezanî u bindestiya Kurda jî xwe re kirîye kul u derd u hemu jîyana xwe bexşandîye vê mijarê. Xwestîye ku Kurd, zane bin, u jî tarîtî u cehalet u nezanîyê xelas bibin. Lewra nezanî, serkanîya hemu xirabî u nedelalîyan e. Lê Kurd, layîqê başî u delalî u rîndîyê ne, u gereke ku wisan bin u wisan bijîn. Ji bona xemla zanînnê bawerî lazime. ''Aqîda Imanê'' bi min, bi vê mebestê hatîye nivsandin.

Xanî, gelek umud u hêvîyek mezin, yanî qedr u qîmetek mezin daye zarokan. Xasima Zarokên di Kurmancan. Her weha, gelek pêwîstîyek mezîn daye zimanê eslî, ango zimanê zîkmakî. Sedem ku, zarokên Kurda bi zimanê xwe bi karibin bi xwînin u binivsînin, ''Nubar a Piçukan'' ku wekî, ferhengek e, u bi terhek helbestvanî hatîye nivsandin. Eger mirov zanînê bi zimanê xwe ne tamîne, tu lezetek nabîne. Yanî, ziman hacetê ramanê ye u pêş hemu tiştekî, divê ziman were ajdan ku mirov bikaribe bi zimanê xwe hertişti hîn bibe. Lewra zimanê mirov ji hemu tiştî xweştir u baştir e. Wisane, yek: bawerî, didu ziman. Ev herdu tişt binyata hemu pêwîstîyan e. Xanî, van tiştan, di wan rojan de dîtîye ku iro jî, pirsa here giring a serxwebun u serketînê, pirsa ziman u bawerîyê ye.

Felsefeya Ehmedê Xanî û hewcedarîyên kurda di rojê ayende de
Ehmedê Xanî, filozofek here mezin ê dema xwe ye ku Kurd pê çiqas kubarîyê bikin, heqê wan e. Babeta felsefeya Xanî, insan e, yanî milet e, bi taybetî, miletê Kurd e. Xani jî Eflatun u zanayên dema xwe istîfadeyek gelek mezin dîtîye. Bê guman Xanî, zanîyarek hevdemi u pêşketîye. Ew bi buyerên cihanê agadar u haydar e. Zanîye ka gelo, çî jî bo insan lazime u Kurd hewceyê çîne. Ewi gelek bi başî, kemasîya Kurda dîtîye u lî ser vê yeke sekinîye. Dewlet, adelet u hurîyet. Yanî, serxwebun, dadî u wekhevî u azadî. Ev tişt di felsefa Xanî de gelek bi başî xuya dikin. Ewî dîtîye u hewce u maqul pejirandîye ku kurd, jî serxwebun, adalet u azadîyê bê parin. Her weha mina kaxîsek spî ne jî. Siti u Zînê, gustîlên ku Xanî xistîye tilîkên wan, Mem u Tajdîn, kesên mayîn u rolên wan ên di Mem u Zînê de, yer yek agadarî û mesajek in.

Almast u Yaqut du madenên XWEDI XASYET ÎN KU HERDUK JÎ, DÎ TEBIETê DE GELEK ZEHMET BÎ DEST DÎKEVÎN. Bi kurtahî; her xeml u remz u nîşanek ku di Mem u Zînê de hatîne xal kirin, her yek gelek bi zanîyarî hatine bijartin. Ew rol u lîyaqat, ne tesadufî ne. Civata kurda, mihtacê mesasjan buye. Xanî, vê yekê zanî ye u diema van rola dabeş kirîye, van hewcehîyan li ber çavan girtîye.

Xanî, ulimdar e, zanîyar e, pispor u lêzan e. Bê guman ewî çîroka Memê Alan bihistîye. Ew destanek Kurdî ye. Destanek gelek xweş u navdar e. Gelek ji vê destanê hezkirîye. Dîtiye ku xelq jji vê destanê gelek hez dike. Vê fersendê Xanî, gelek bi başî, karîye bike pergal jî bo armancên xwe. Sedem vê yekê em dikarin bêjin ku destan u çîrok Memê Alan e, lê Mem u Zîn, navê ruyê felsefeya Xanî ye u di rastîyê de, çirokek bi vî navî tune ye. Vê çîrokê Xanî, ji ber xwe ve çêkirîye. Lewra ew idel u nîzama Xanî ye. Ehmedê Xanî, di vê berhemêde, dîtinên xwe, anîye ziman. Yanî, ev têbînî u serborî, rohê felsefeya Xanî ye. Tiştên ku Xanî di Mem u Zînê de anîye zimên, di rastîyê de ne qewîmine. Yani Mem u Zîn, ne destanek wisaye ku jîyabe. Lê ew tişteke ku çawa hatibe jîyandin. Xanî bi hostayî, vê kitêbê nivsandîye, lê wexta ku nivsandîye, wê jî tama destanê dur nexistuye. Ew kitêbek felsefeyê ye ku bişiklê destan hatîye amadekirin. Destê te xweş bî, Xanîyê nemir

[IbisRom]

Emeginize saglik
 

[celal]

Biyografiya Ehmedê Xanî


Ayhanê Bêrtî - beritan74@gmx.net

Ehmedê Xanî bêguman di dîroka gelê kurd de bi her awayî şexsiyeteke zehf bi nav û deng e û cihê wî tim taybet e. Ew wekî Feqiyê Teyran, Melayê Cizîrî û Cîgerxwîn yek ji helbestvanên herî mezin ê kurdan e. Lê divê bê zanîn ku Ehmedê Xanî ne bi tenê helbestvan bû, ew hem Dîrokzan hem Zana hem Zimanzan hem Şêx hem Fîlozof û hem jî Rewşenbîreke kurd ê mezin bû.                                                                                                                         

   Lewre pêwist e ku hemû kurd li ser zanyariyên derbarê jiyana wî de qenc fêr bibin. Ji ber ku derbarê pêşveçûn û xurtbûyina çand, huner, wêje û zimanê kurdî de ev yek pirr girîng e. Cihê ku ew ji dayîk bûye îro tam ne diyar e. Li gor hin lêkolîner û nivîskaran, ew bi xwe ji aliyê Xaniyan bûye û cihê ku ew lê hatiye cîhanê, ji Cizîra Botan bigire heta derdora herêma Wanê tê guhertin.

   Lê li gor hin angaşt û zanyariyan jî tê gotin ku Ehmedê Xanî di sala 1651'an de li bajarê Colemergê (Hekari) li gundê Xanî ji dayik bûye. Navê bavê wî Îlyas û navê diya wî jî Xanim (Xanê) bûye. Herweha li gor van zanyariyan, ew bi eslê xwe jî ji Eşîra Xaniyan bûye. Navê "Xanî" hem navê diya Ehmedê Xanî bûye û hem jî navê gund û eşîra wî bûye.

   Herçend derbarê herêma ku Ehmedê Xanî ji dayik bûye de îro gelek angaşt û îdayên cûda hebin jî, tu delîleke derbasdar ê ku vê mijarê derxe ber ronahiyê pirr mixabin nîne. Em dema ku ew ji dajîk bûye jî ji berhema wî dizanin, ji ber ku ew bi xwe di berhemeke xwe de weha dibêje:

„Lewra ko dema ji xeyb fek bû
Tarîx hezar û şêst û yek bû“

   Ehmedê Xanî hê ku 14 salî bûye dest bi karê nivisînê kiriye. Wî di 14 saliya xwe de dest bi nivîsandina berhema xwe ya bi navê "Mem û Zîn" kiriye û wexta ku ev berhem qedandiye, ango temam kiriye temena wî 44 bûye. Bi vî awayî wî di navbera 30 salên dûvedirêj de, bi hîs û ramanên kurdewarî „Mem û Zîn“ nivîsiye. Ehmedê Xanî derbarê vê yekê de jî di dawiya berhema xwe de weha nivîsiye:

„Îsal gehişte çil û çaran
Ev pêşrewê gunahkaran“

   Xanî, bi "Mem û Zîn"a xwe ya ku di nav gelê kurd de wekî destana neteweyî hatiye pejirandin de, di dilê neteweyê kurd de cihê bilindtirîn girtiye û bi vî awayî di nav gelê xwe de bûye "xwediyê naveke nemir." Wî bo nivîsandina vê berhema xwe ya bêhempa îlhama xwe ji efsaneya „Memê Alan“ wergirtiye.

   Ew herwekî bi xwe jî di berhema xwe ya bi navê „Mem û Zîn“ de dibêje, wî mijar û babetên li ser evînê ji xwe re kirine behane, lê bi navgîniya wan kul û xisarên dilê xwe verşiye derve û derdê miletê xwe yê stuxwar û bêçare aniye ziman.

„Sazi dili kul bi zîr û bem bit
Sazendeyê 'eşqi Zîn û Mem bit“

„Şerha xemi dil bikim fesane
Zînê û Memî bikim behane“

   Herweha berhema "Mem û Zîn" a ku bi sedsalan di nava gelê kurd de bi devkî û destnivîskî jiyaye hebûna xwe parastiye, ji sala 1919-an, vir ve ji aliyê gelek weşanxaneyên cûda ve li gelek welatan hatiye çapkirin. Berhem cara pêşî di sala 1919-an de li Stenbolê hatiye çapkirin û bi tîpên latînî  jî cara pêşî di sala 1968- an de, ji aliyê M. Emîn Bozarslan ve li Stenbolê hatiye çapkirin.

  Wek ku di berhema wî ya bi navê „Mem û Zîn“ de jî tê fêmkirin Ehmedê Xanî bi xwe li gor dem û şertên ku tê de jiyana xwe domandiye, miroveke zehf pêşbîn (bergizan) bûye. Wî li dijî sîstema feodal serî hildaye û fikr û ramanên xwe bi awayeke bêtirs li gor bîr û baweriya xwe nivîsiye.

   Xanî wekî hin rewşenbîrên ku hemdemên wî bûne pişta xwe nedaye Axa û Began, lê wî li dijî vê yekê tim li aliyê gel cîh girtiye û piştgiriya kesên: Belengaz, sêwî, bêkes, jinebî û bêçareyan kiriye. Ehmedê Xanî nexwestiye ku gelê wî di bin hêz û desthilatdariya Ereb, Faris û Osmaniyan de bi awayeke bindest bijî, lê wî jî wekî gelek hozan û helbestvanên kurd, di dema xwe de xewn û xeyalên xwe yên derbarê Kurdistaneke azad û serbixwe de, di berhemeke xwe de weha aniye ziman: 

                       

„Eger hebûya ji me padîşahek

Xwedê liyaq bidîta ji bo wî kulahek“

 

“Û bihata diyarkirin ji bo wî textek

Eşkera Eşkera dê vebûya ji bo me jî bextek

Bi dest biketa ji bo wî tacek“

„Bê guman ji bo me jî dê çêbibûya rewacek

Hevgirtin û yekîtiya me hebûna eger

Û em hemî li pey hev biçûna eger”

 

“Rom û ereb û ecem bi temamî

Hemûyan dê ji me re bikira xulamî

Me dê bi tevayî pêk bianîna dîn û dewleta xwe

Me dê bi dest bixistina zanîn û hîkmeta xwe”

   Li gor hin gotinan Ehmedê Xanî di pêvejoya temena xwe de bi zimanê kurdî gelek berhem nivîsiye. Lê bi tenê sê berhemên wî gihîştine destê me. Navên van berhemên wî ev in: "Mem û Zîn, Nûbihara Biçûkan û Eqida Îmanê." Li gor hin angaştan hê hinek berhemên din ên ku Ehmedê Xanî nivîsîne, lê îro winda ne jî, ev in: “Şêrên Filozofî, Yusuf û Zelîxa, hin pirtûkên ku derbarê zanyariyê de nivisîne û pirtûka wî ya astronomî û erdnîgarîyê”.

   Ehmedê Xanî bi xwe jî li gelek deverên Kurdistanê geriye û di medreseyan de li cem zimanzan û şêxên ku di dema wî de bi nav û deng bûne perwerdehî dîtiye. Wî paşê jî ji bo ku zarokên Kurdan bi zimanê xwe yê dayikê lê bêne perwerdekirin, dibistanek jî vekirîye û li wir ders daye zarokan. Di dibistana Ehmedê Xanî de bi zimanê kurdî hem dersên Olî û hem jî dersên zanyarî hatine xwendin.

   Herweha wî di dibistana xwe de derbarê mijarên wekî: “Felsefe, dîrok, wêje, erdnîgarî û astronomî” de, hem zarok û hem jî mirovên din bi kurdî perwerde kirine. Helbestvanê bi nav û deng ê ku jê re Îsmaîlê Bazidî tê gotin û di navbera salên 1654-1709-an de, jiyana xwe domandiye jî, di dibistana Ehmedê Xanî de ji aliyê Xanî ve hatiye perwerdekirin.

   Ew ji van hemû tiştan pêve dîsa li ser mijara pirsgirêka perçebûna civak û erdnîgara Kurd sekiniye. Em ji berhemên Xanî fêm dikin ku wî jî di dema xwe de qenc zaniye heta ku kurd li dijî neyarên xwe di yekîtiyê de tevnegerin, tu caran nikarin bigihêjin daxwaz û armancên xwe. Lewre wî derbarê vê yekê de jî weha gazî li kurdan kiriye:

"Ger dê hebûya me îttîfaqek
Vêkra bikira me înqîyadek
Tekmîlê dikir me dîn û dewlet
Teshîlê dikir me îlm û hîkmet"

   Ehmedê Xanî kêm-zêde di sala 1707-an de, li navçeya Doxûbeyazîdê ya ku girêdayiyê bajarê Agirî ye çûye ser dilovaniya xwe û bedena wî li ciheke bi qasî heşt kîlometreyan li jorî Qonaxa Îshaq Paşa hatiye binaxkirin. Gora wî ango tirba wî, îro ji aliyê neteweyê kurd ve wekî zîyaretgeh tê bejirandin û hersal ji aliyê bi hezaran gelê kurd ve tê ziyaret kirin. Herweha paşê li cem gora Xanî mizgeftek jî hatiye avakirin ku gel tê de nimêj dike.

   Di sedsala bihûrî de hem li Kurdîstanê û hin welatên Rojhilata Navîn û hem jî li pirraniya welatên Ewropayê derbarê Ehmedê Xanî de pirtûkên ku hatine çapbûyîn, nivîsên ku hatine nivîsîn, festîvalên ku hatine lidarxistin, lîstikên ku di şanoyan de hatine pêşkêşkirin, peykerên ku hatine çêkirin, komelên ku hatine avakirin û xwendinên ku di zanîngehên bilind de ji aliyê profesoran ve hatine xwendin girîngî û rewnaqiya şexsiyeta wî ya di wêjeya cîhanê de pirr zelal dîyar dikin.

Mijarên Berhemên Ehmedê Xanî

   Ehmedê Xanî Şexsiyeteke bi pirralî bûye. Ew bi gelemperî di berhemên xwe de li ser mijarên civakî û ramyarî sekinîye. Xanî di naveroka helbestên xwe de rastiyên civakî û siyasî yên dema ku tê de jiyaye zehf qenc analîz kirine û şaşitiyên wan yek bi yek li ber çavê mirovan raxistine. Wî di berhemên xwe de bi awayeke pirr zelal nîşan daye ku ew evîndarê rizgarî, wekhevî û evîna rasteqîn e.

   Ehmedê Xanî di naveroka berhema xwe ya bi navê “Mem û Zîn” de, qencî, rastî, dadperwerî, bêsûcî, lawazî, belengazî, stuxwarî, evîn û bêçaretî di kesayetiya “Mem û Zîn”ê de, civandiye, lê xerabî, durûtî, fesadî, hesûdî, qûretî û xiyanetî jî di şexsê Beko de daye hev û li ber çavan raxistiye. Ev berhema Xanî ne bi tenê di nav kurdan de, lê di tevahiya cîhanê de bi nav û deng e û di nav wêjeya cîhanê de cîhekî zehf taybet û girîng girtiye.

   Gava mirov li ser nivîsarên wî yên ku bi hest û ramanên kurdewarî hatine nivîsîn hûr û kûr bifikire, pirr zelal dibîne ku Xanî li gor dem û dewrana civaka ku tê de jiyana xwe domandiye, bi her bêjeyeke ku di nav satirên helbestên xwe de nexşandiye, ji zordariya mirovên serdest û feodalîzmê re meydan xwestiye.

   Tê gotin ku di serdema wî de di qonaxa Beyazîdê de jê re peywira nivîsyarî û midûrtiyê hatiye dayîn ku ev yek jî meqam û mertebeyeke pirr bilind bûye. Ango Xanî bi xwe li gor şert û mercên wê demê ji aliyê Mîr û Temsîlkarên padîşahan ve wekî şexsiyeteke zehf girîng hatiye pejirandin, lê wî tu caran eslê xwe înkar nekiriye û ligel ku bi zimanên wekî:

   Farsî, Tirkî û Erebî yên ku wê demê li Rojhilata Navîn zehf berbiçav û derbasdar bûne qenc zaniye jî, hema hema tevahiya berhemên xwe bi zimanê kurdî nivîsîne û bi vê yekê ispat kiriye ku ew di nav mirovan de cihêtiyê nake, lê bi pirsgirêkên civakê yên bingehîn re eleqedar e û girîngiyê dide maf û serxwebûna gel û kêmneteweyên bindest. Ehmedê Xanî wê her û her di dilê gelê kurd de bijî.

Berhemên Ehmedê Xanî

Mem û Zîn (Destana Evînê)

Nûbihara Biçûkan (Pirtûka Zarokan)

Eqîda Îmanê (İdeoloji û Bawerî)

01.05.2009/Germenîstan